Dütsche phonologische Vollschrift-Modus
Konsonantesystem
| /t/-Reie | /p/-Reie | /tʃ/-Reie | /k/-Reie | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Fortis-Plosive | | /t/ | | /p/ | | /tʃ/ | | /k/ |
| Lenis-Plosive | | /d̥/ | | /b̥/ | | /d̥ʒ̊/ | | /ɡ̊/ |
| Fortis-Frikative | | /θ/ | | /f/ | | /ʃ/ | | /x/ (lueg unde) |
| Lenis-Frikative | | /ð/ | | /ʒ̊/ | ||||
| Affrikate | (lueg unde) | /ts/ | (lueg unde) | /pf/ | ||||
| Nasale | | /n/ | | /m/ | | /ŋ/ | ||
| Approximante | | /Vr/ (lueg unde) | | /ʋ/ (lueg unde) | | /j/ | ||
| | /rV/ (lueg unde) | | /l/ | | /z̥/ (lueg unde) | | /s/ (lueg unde) |
| | /h/ | ||||||
Vokalsystem
Eifachi Vokale
| vore | vore grundet | hinde | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| gschlosse | | /i/ | (lueg unde) | /y/ | | /u/ |
| z.B. | z.B. | z.B. | ||||
| mittel | | /e/ | (lueg unde) | /ø/ | | /o/ |
| z.B. | z.B. | z.B. | ||||
| offe | | /a/ | ||||
| z.B. | ||||||
| (lueg unde) | /ə/ |
| z.B. | |
Zämegsetzti Vokale
| vore | vore grundet | hinde | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| gschlosse | | /iː/ | | /yː/ | | /uː/ |
| z.B. | z.B. | z.B. | ||||
| mittel | | /eː/ | | /øː/ | | /oː/ |
| z.B. | z.B. | z.B. | ||||
| offe | (lueg unde) | /ɛː/ | | /aː/ | ||
| z.B. | z.B. | |||||
| vore | vore grundet | hinde | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| gschlosse | | /uj/ | ||||
| z.B. | ||||||
| mittel | | /ej/ | | /øj/ | | /oj/ |
| z.B. | z.B. | z.B. | ||||
| offe | | /aj/ | ||||
| z.B. | ||||||
| vore | vore grundet | hinde | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| gschlosse | ||||||
| mittel | | /ow/ | ||||
| z.B. | ||||||
| offe | | /aw/ | ||||
| z.B. | ||||||
Regle
Obligatorischi Regle
I däm dütsche phonologische Vollschrift-Modus mues me sech bim Schryben a vier Regle halte:
- Nasalverbindige
- I der Verbindig vomne Nasal mit emne homorgane Konsonant (byspilswys /m/ + /p, b̥, pf/, /n/ + /t, f, tʃ, z̥/ oder /ŋ/ + /k, ɡ/) bezeichnet me der Nasal mit emne horizontale Strich drüber, z.B. , , , , .
- Ändigs-S
- We der S en Ändig bildet, de schrybt me’ne mit emne Sa-rince rächts, z.B. , , , , .
- Silbischi Konsonante
- Silbischen /n̩/, /m̩/ u /l̩/ schrybt me mit Unutixe ◌, z.B. , , . Silbischen /r̩/ cha unbezeichnet blybe (lueg unde), z.B. .
- /ʋ/ dernah
- I der Verbindig vo Konsonant + /ʋ/ schrybt me der /ʋ/ mit em modifizierte Linggsschnägg ◌, z.B. , .
Freiwilligi zuesätzlechi Regle
- /j/ dernah
- I der Verbindig vo Konsonant + /j/ cha me der /j/ mit zwe Pünkt drüber ◌ schrybe, z.B. , .
- S dernah, wo ke Ändigs-S isch
- I der Verbindig vo Konsonant + S cha me der S mit emne Sa-rince schrybe. By Buechstabe, wo der Lúva linggs vom Telco steit, steit o der Sa-rince linggs, z.B. , . By den andere Buechstabe steit der Sa-rince rächts, z.B. , .
- Nasalvokale
- Nasalvokale cha me mit emne horizontale Strich drüber ◌ schrybe, z.B. , .
Belegen u Erklärig vor phonologischen Analyse
Dä dütsch Vollschrift-Modus richtet sech houptsächlech nach DTS 71 (Bilbo’s contract). Es isch e Vollschrift-Modus, wo di dritti Spalte vor Tengwartabällen als tsch-Reie steit. Drum ergit sech d Schrybig Hwesta für /x/ us de gwöhnleche Beziejige zwüsche Tengwartabällen u Lute, vgl. Ahang E.
E phonologischi Analyse vom Dütsche, wi me se für’ne phonologischi Schrybig bruucht, ergit sech nid vo elei. Für se z übercho, bruucht’s verschidnigi Entscheidige. Die Entscheidige hänke vo de Mittel ab, wo zur Verfüegig stö, i däm Fall also vo de Tengwar.
- Hwesta /x/: Ds Phonem /x/ steit zum einte für ds Allophon [x], z.B. , , zum andere für ds Allophon [ç], z.B. , . Eso’ne Gebruuch vom glyche Zeiche für beid Allophone [x] u [ç] isch beleit im klassische Quenya-Modus nach Ahang E.
- Erwyterets Tinco /ts/, erwyterets Parma /pf/: Ahang E, wo Tolkien über d Tengwar mit erwyteretem Telco (, , etc.) het gschribe: «These usually represented aspirated consonants (e.g. t+h, p+h, k+h), but might represent other consonantal variations required.» D Affrikate /pf/, /ts/ (u /kx/) sy bsunders typisch für di dütschi Phonologie; we irgend e Konsonantevariation «required» isch, de isch es die.
- Rómen /rV/, Óre /Vr/: Bir Underscheidig vo Rómen und Óre sy zwo verschidnigi Uffassige müglech, wo sech im Detail echly underscheide:
- Rómen und Óre stö für zwöü verschidnigi Phonem, nämlich für konsonantischs /ʀ/ u vokalischs /ɐ/. Das entspricht em Tolkien syren Underscheidig i vilnen änglische Modi – näbe DTS 71 ou DTS 13, 16, 17, 18, 23, 24, 45, 48 oder 49. Es Minimalpaar mit dene beide Phonem isch – . I deren Uffassig isch /ɐ/ e zwöüten unbetonte Vokal näb /ə/ . Es cha entweder für sich elei vorcho, z.B. , , oder es cha zämegsetzti Vokale bilde, z.B. . Mängisch git’s zwo verschidnigi Analyse, z.B. oder . Di mügleche zämegsetzte Vokale sy:
Houptvokale + /ɐ/ vore vore grundet hinde gschlosse /iɐ/ /yɐ/ /uɐ/ z.B. z.B. z.B. mittel /eɐ/ /øɐ/ /oɐ/ z.B. z.B. z.B. offe (lueg unde) /ɛɐ/ /aɐ/ z.B. z.B. - Rómen und Óre bezeichne ds glyche Phonem /r/. D Underscheidig isch nid phonologisch, sondern rein allografisch: Me schrybt Rómen , we dernah e Vokal chunt, süsch Óre . Es git ke Minimalpaar; es heisst also – –, u’s git ou ke zämegsetzti Vokale.
Imne phonologische Modus isch es zwar echly unglücklech, zwöü verschidnigi Zeiche für ds glyche Phonem z ha. Der Tolkien het aber genau das im Quenya-Modus ou gmacht, und ussertdäm wär en Alternativen unklar. We men es einzigs r-Zeiche wetti, de müesst men usläse zwüsche Rómen und Óre . Im beleriandische Modus hat der Tolkien Rómen als einzigs r-Zeiche gnoh. Dört steit aber Óre für’ne ganz en andere Lut, u sowiso underscheidet sech der beleriandisch Modus dütlech vo DTS 71, wo d Grundlag vo däm phonologische Vollschrift-Modus bildet. In es paar änglischen orthografische Vollschrift-Modi het der Tolkien Óre als einzigs r-Zeiche gnoh. Das bedingt aber schynt’s der Gebruuch vo Rómen für W, was wider nid mit DTS 71 zämepasst.
- Rómen und Óre stö für zwöü verschidnigi Phonem, nämlich für konsonantischs /ʀ/ u vokalischs /ɐ/. Das entspricht em Tolkien syren Underscheidig i vilnen änglische Modi – näbe DTS 71 ou DTS 13, 16, 17, 18, 23, 24, 45, 48 oder 49. Es Minimalpaar mit dene beide Phonem isch – . I deren Uffassig isch /ɐ/ e zwöüten unbetonte Vokal näb /ə/ . Es cha entweder für sich elei vorcho, z.B. , , oder es cha zämegsetzti Vokale bilde, z.B. . Mängisch git’s zwo verschidnigi Analyse, z.B. oder . Di mügleche zämegsetzte Vokale sy:
- Vala /ʋ/: Ds dütsche Phonem, wo me mit W schrybt, lat sech uf zwo verschidnigi Arte la verstah, dernah öb me di dütsche Konsonantepaar nach französischem Vorbild als Stimmlos-stimmhaft-Paar /t–d/, /p–b/ etc. begryfft oder aber als Fortis-Lenis-Paar /t–d̥/, /p–b̥/ etc. (di verschidnigi Notation dient hie nume zur klareren Underscheidig). We me sen als Stimmlos-stimmhaft-Paar begryfft, de ghört ou /f–v/ als es zuesätzlechs Paar i di glychi Reie. Es isch aber ou müglech, das me di dütsche Konsonantepaar nid als Stimmlos-stimmhaft-Paar begryfft, sondern als Fortis-Lenis-Paar. Daderfür git’s gueti Gründ. Der wichtigst isch, das i de dütsche Konsonantepaar wi /t–d̥/ oder /p–b̥/ jewyle beid Konsonante chöü stimmlos sy. We me sen also als Fortis-Lenis-Paar begryfft, de bilden /f/ u /ʋ/ kes söttigs Paar. Der dütsch /ʋ/ cha nämlech nie stimmlos sy wi’ne Lenis, sondern isch immer stimmhaft wi’nen Approximant.
Für d Tengwar git’s also zwo Müglechkeite: We men /f–v/ glych wi /t–d/ oder /p–b/ als Stimmlos-stimmhaft-Paar begryfft, de söt me’s i de Tengwar ou glych bezeichne, nämlich mit Formen und Ampa . We me dergäge /t–d̥/, /p–b̥/ etc. als Fortis-Lenis-Paar begryfft und /f/ und /ʋ/ nid i di glychi Reie stellt, de söt me’s i de Tengwar ou nid glych bezeichne, sondern besser mit Vala für /ʋ/.
Ds System vor dütsche Phonologie lat zwo glychwärtigi Müglechkeiten offe. Drum cha me d Frag stelle, öb eini vo dene Müglechkeite besser zum System vo de Tengwar passt. Es isch klar Vala: DTS 71 u mängs anders Byspil belegen en Alternanz zwüsche Vala und em modifizierte Linggsschnägg ◌: Am Afang vom Wort steit Vala , aber nach emnen andere Buechstabe steit der modifiziert Linggsschnägg ◌. Für ds Dütschen isch das sehr nützlech, wil ou im Dütsche der /ʋ/ nid numen am Afang vom Wort vorchunt, sondern ou nach andere Konsonante, z.B. , im Underschid zu , . Im System vor dütsche Phonologie sy di beide Müglechkeite glychwärtig, aber im System vo de Tengwar bietet Vala für /ʋ/ e Vorteil.
- Silme /z̥/, Esse /s/: Im System vor dütsche Phonologie git’s d Opposition vo weichem u scharffem S-Lut – öb me sen itz als Fortis-Lenis-Paar oder als Stimmlos-stimmhaft-Paar versteit (lue obe) – numen ir Wortmitti vor Vokal, byspilswys im Minimalpaar /rajz̥ən–rajsən/. Am Afang und am Ändi vom Wort git’s – anders als ir änglische Phonologie – ke Opposition zwüsche de beiden S-Lute, u Minimalpaar sy dört grundsätzlech nid müglech. Drum cha me phonologisch gseh nid säge, öb di dütschen S-Luten am Wortafang u am Wortändi weich sy oder scharff. Im Sinn vom Trubetzkoy het’s dört also es underdeterminierts Archiphonem /S/:
Wortafang Wortmitti vor Vokal Wortändi Weich /S/ /z̥/ /S/ Scharff /s/ Traditionell assoziiert men ir dütsche Phonologie der S-Lut vom Wortafang mit em weichen S-Lut vor Wortmitti, u der S-Lut vom Wortändi mit em scharffen S-Lut vor Wortmitti:
Wortafang Wortmitti vor Vokal Wortändi Weich /z̥/ Scharff /s/ Die traditionellen Assoziatione vo den S-Lute vom Wortafang u vom Wortändi mit den S-Lute vor Wortmitti sy nid phonologisch begründet, sondern rein phonetisch. Si tönen ähnlech. Im System vor dütsche Phonologie lö sech d S-Lute vom Wortafang u vom Wortändi aber ou anders mit den S-Lute vor Wortmitti la assoziiere.
Im System vo de Tengwar isch i allne bekannte Modi Silme der normal S-Buechstabe, Esse geng numen e zuesätzleche, sältnigeren S-Buechstabe. Drum isch es im System vo de Tengwar besser, we d S-Lute vom Wortafang u vom Wortändi mit Silme gschribe wärde. Das lat nume no d Frag offe, mit welem vo de beiden S-Luten ir Wortmitti das itz Silme assoziiert wird:
- Me cha Silme vom Wortafang u vom Wortändi mit em weichen S-Lut vor Wortmitti assoziiere:
Wortafang Wortmitti vor Vokal Wortändi Weich Silme Scharff Esse - Me cha Silme vom Wortafang u vom Wortändi mit em weichen S-Lut vor Wortmitti assoziiere:
Wortafang Wortmitti vor Vokal Wortändi Weich Esse Scharff Silme
Us verschidnige Gründ dünkt mi d Lösig (a) besser:
- D Lösig (a) understrycht di phonetischi Ähnlechkeit vom weichen S-Lut vor Wortmitti mit em S-Lut vom Wortafang. D Lösig (b) understrycht zwar umgekehrt di phonetischi Ähnlechkeit vom scharffen S-Lut vor Wortmitti mit em S-Lut vom Wortändi. D Überystimmig vo Wortmitti u Wortafang isch aber wichtiger, wil’s by vilne dütsche Konsonantepaar am Wortafang u ir Wortmitti di glyche phonoligischen Oppositione zwüsche scharff u weich git, aber nid am Wortändi – byspilswys by /t–d/, wo ir Wortmitti u am Wortafang zunenand i Opposition stö, aber nid am Wortändi.
- Ir Lösig (a) steit Silme ir Wortmitti phonetisch gseh für dä S-Lut, wo übrig blybt, we imne Dialäkt ou ir Wortmitti ke Opposition zwüsche zwe verschidnigen S-Lute vorchunt (söttigi Dialäkte mit der sog. binnedütsche Konsonanteschwechig sy i groosse Teile vo Dütschland verbreitet, u me ghört das ou im Hochdütsche, wo byspilswys i Wörter wi /diz̥kuz̥joːn/ statt /diz̥kusjoːn/ d Konsonanteschwechig scho wyt verbreitet isch).
- D Lösig (b) isch necher by DTS 71 – Lösig (a) richtet sech dergäge nach den elbische Modi, z.B. us Ahang E oder DTS 20, 45, 48, 49. Der weich dütsch S-Lut underscheidet sech aber phonetisch gseh vom stimmhaften änglischen S-Lut, wil der weich dütsch S-Lut ou stimmlos cha sy. D Stimmlosigkeit vom weiche dütschen S-Lut chunt nid numen im ganze Süde vom dütsche Sprachruum vor, wo der S-Lut grundsätzlech stimmlos isch, sondern ou im Norde mindistens nach Fortis-Konsonante, z.B. /ʃikz̥aːl/, u je nach Uffassig ou am Wortafang, we ds Wort am absoluten Afang voren Üsserig steit oder we ds Wort dervor mit ere Fortis ufhört.
- D Lösig (a) erloubt e gröseri Ähnlechkeit mit em orthografische dütsche Vollschrift-Modus.
- Me cha Silme vom Wortafang u vom Wortändi mit em weichen S-Lut vor Wortmitti assoziiere:
- Eifachi Vokale: Ir dütsche Phonologie analysiert me – genau wi ir änglische – di eifache Vokale hüüffig mit eren andere Vokalqualität als di länge, z.B. /ɪ–iː/, /ʊ–uː/, etc. Im Tolkien synen änglische phonologische Tengwar-Modi – z.B. DTS 16, 17, 18, 23, 24 oder 71 – träffe mer dergägen en Analyse, wo elei d Vokalquantität der Underschid bestimmt, z.B. /i–iː/, /u–uː/, etc.
- Silme nuquerna /y/: DTS 8, 45, 48. I Analogie zu Vilya mit eifachem Punkt drinn für /ɛː/ wär’s ou müglech, d Zeiche für /y/ und /ø/ us de Zeiche für /u/ und /o/ mit emnen eifache Punkt drinn abzleite. Das bedüteti aber, das me füren /y/ uf’ne beleiti Schrybwys würd verzichte.
- Esse nuquerna /ø/: Analogie zu /y/.
- Churze Träger /ə/: Hüüffig analysiert me di dütsche Lute [e] und [ə] als Allophon vom glyche Phonem /e/. Das isch drum müglech, wil’s im internationale phonetischen Alphabet es Mittel zur Markierig vor Betonig git, nämlech s Zeiche ‹ˈ›. Das Zeichen erloubt en Underscheidig zwüsche zwöü Wörter mit verschidniger Ussprach wi /ɡeˈlende/ (z.B. /ɡeˈlende ˌʋaːɡen/) und /ˈɡelende/ (z.B. /ˈɡelende ˈʃraje/). I de Tengwar dergäge git’s kes söttigs Mittel zur Markierig vor Betonig. Also analysiert me di beide Lute besser als zwöü eigeti Phonem /e/ und /ə/, für’nen Underscheidig zwüsche und geng no z erloube.
- Vilya mit eifachem Punkt drinn und mit Andaith /ɛː/: Der Gebruuch vom Andaith isch eigetlech redundant, wil’s zu däm länge Vokal kes churzes Gägestück git. Es Vorbild für eso’ne redundanti Markierig isch aber äbe grad em Tolkien sy Gebruuch Vilya mit eifachem Punkt drinn füren änglisch /æ/ i DTS 71, wil’s ir änglische Phonologie zu däm Vokal kes /a/ als Gägestück git.
Letsti Aktualisierig: 2013-04-10. Copyright © 2011–2013 j. ‘mach’ wust.